Το Bullying και “η σιωπή των αμνών” [Δρ. Άρης Κουμπαρέλης]

On Μάιος 3, 2015 by Epodos
Stop Bullying

Stop Bullying

Εισαγωγή

Το παρόν άρθρο γράφτηκε με αφορμή τον άδικο χαμό του νεαρού σπουδαστή της Γαλακτοκομικής Σχολής Ιωαννίνων Βαγγέλη Γιακουμάκη. Ο διαρκής εξευτελισμός του από συναδέλφους του, η σιωπή του περιβάλλοντός του αλλά και η αδυναμία του ίδιου να αντισταθεί και να μιλήσει, είχαν ως κατάληξη την αυτοχειρία. Η γενική διαπίστωση που θέλει την κοινωνία μας μοχθηρή και κανιβαλίζουσα δεν φτάνει για να καθησυχάσει τη συνείδηση και την ευθύνη μας για το ατυχές συμβάν. Εύλογα αναρωτιέται κανείς, έπρεπε να φτάσουμε στο μοιραίο για να αρχίσουμε να μιλάμε για το θέμα της σχολικής βίας; Διευρύνοντας δε το ερώτημα, πόσο ανησυχητικό είναι το φαινόμενο του bullying (και) στη χώρα μας, κι αν ναι, γιατί η κοινωνία και το εκπαιδευτικό μας σύστημα μοιάζει να τηρούν σιγή ιχθύος απέναντί του;

Το μικρό αυτό πόνημα δεν είναι αποτέλεσμα πρωτογενούς έρευνας του συντάκτη του, αλλά μια συνεκτική παρουσίαση τριών διαφορετικών ερευνών: α. του βιβλίου της Ελένης Τρίγκα-Μερτίκα με τίτλο Σχολική Βία, β. της εργασίας (πτυχιακή) του δάσκαλου και ψυχολόγου Σπύρου Στάμου με τίτλο “Εκφοβισμός και θυματοποίηση” και γ. μιας έρευνας του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης και του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης με αντικείμενο το φαινόμενο του bullying.

Η παρούσα μελέτη (βιβλιογραφική κατά βάση) ολοκληρώνεται με μια καμπάνια ενάντια στο bullying που εκπονήθηκε από τους φοιτητές του τμήματος Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας του ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, υπό την εποπτεία του συντάκτη του παρόντος, με γενικό τίτλο: «Η σιωπή είναι συνενοχή».

 

Η περίληψη του βιβλίου της Ελένης Τρίγκα-Μερτίκα [1] με τίτλο Σχολική Βία

Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια εμπεριστατωμένη μελέτη που προσπαθεί «να προσεγγίσει το ζήτημα της επιθετικότητας και του σχολικού εκφοβισμού, να αποδείξει το σημαντικό ρόλο της οικογένειας και του σχολείου στην αντιμετώπιση της επιθετικής συμπεριφοράς, καθώς επίσης να προσεγγίσει και τον τομέα της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών» [2].

Πιο συγκεκριμένα το βιβλίο αυτό απαρτίζεται από επτά κεφάλαια: στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζεται ο εννοιολογικός προσδιορισμός της επιθετικότητας και οι μορφές της. Το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει στη σχολική επιθετικότητα και τα επιδημιολογικά στοιχεία, που δίνουν έκταση στην επιθετική συμπεριφορά στο σχολείο. Στο τρίτο κεφάλαιο παρατίθενται οι αιτιώδεις παράγοντες που συντελούν στην εκδήλωση της επιθετικής συμπεριφοράς, οι παράγοντες δηλαδή που σχετίζονται με την οικογένεια, με τον μαθητή και τον εκπαιδευτικό. Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μεθοδολογία αντιμετώπισης της επιθετικότητας στο σχολείο, οι παιδαγωγικές προσεγγίσεις, οι εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, οι πρακτικές και οι “στρατηγικές” αντιμετώπισης της επιθετικής συμπεριφοράς. Το πέμπτο κεφάλαιο αναφέρεται στην πρόληψη εκδήλωσης της επιθετικής συμπεριφοράς καθώς και στις δεξιότητες που είναι αναγκαίες για την αναδιαμόρφωση του σχολικού κλίματος, σε σχέση με το φυσικό χώρο, τις διαπροσωπικές σχέσεις και την εκπαιδευτική διαδικασία. Το έκτο κεφάλαιο αναφέρεται στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και στις σύγχρονες τάσεις που επικρατούν σχετικά με το θέμα του σχολικού εκφοβισμού. Στο έβδομο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στο ζήτημα της ανάπτυξης του εκπαιδευτικού, σε προσωπικό και επαγγελματικό επίπεδο, και παρουσιάζονται οι αρχές και οι προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση της ταυτότητας του εκπαιδευτικού. Τέλος, ο επίλογος του βιβλίου κλείνει με τα συμπεράσματα, που συνοψίζονται στις έξι παραγράφους που ακολουθούν:

  1. «Η σχολική βία-επιθετικότητα υπάρχει ως στοιχείο της εκπαίδευσης, της ψυχικής υγείας και της κοινωνίας συνολικότερα».
  2. Οι θύτες παρουσιάζουν «συνέχεια της επιθετικότητάς τους στο χρόνο, ενώ τα θύματα υποφέρουν από μακροχρόνιες συνέπειες της θυματοποίησής τους».
  3. «Στο ελληνικό σχολείο δεν επιτρέπεται να αντιμετωπίζουμε τη βία ως μια ασήμαντη κατάσταση που μπορούμε να την αγνοήσουμε, γιατί δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων τις εξελίξεις, ώστε να μπορούμε να προδιαγράψουμε την πορεία εκδήλωσης του φαινομένου και τη δυνατότητα εξέλιξής του ή μη σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις».
  4. Τα φαινόμενα εκφοβισμού «θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται με περισσότερη προσοχή, ως σημαντικά κοινωνικά προβλήματα που δεν αφορούν μόνο τους εμπλεκόμενους μαθητές και τις οικογένειές τους, αλλά και όλο το σχολικό σύστημα και τη κοινωνία γενικότερα.
  5. «Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε ζητήματα σχολικής βίας αποτελεί αναγκαιότητα στις μέρες μας λόγω της αυξανόμενης εμφάνισης τέτοιων φαινομένων στο σχολείο».
  6. Το σχολείο, «στο πλαίσιο της διδακτικής του παρέμβασης», οφείλει «να διδάξει εναλλακτικές μορφές συμπεριφοράς και διαχείρισης των συγκρούσεων».

Η περίληψη της μελέτης του Σπύρου Στάμου [3] περί Εκφοβισμού & Θυματοποίησης

Η μελέτη του Στάμου με τίτλο “το φαινόμενο του εκφοβισμούθυματοποίησης σε σχέση με την καταθλιπτική διάθεση και τις στρατηγικές αντιμετώπισης αγχογόνων καταστάσεων” [4] εξετάζει την έκταση του φαινομένου της σχολικής βίας, το οποίο και μελετά σε συνάρτηση με τις ανεξάρτητες μεταβλητές: «φύλο», «τάξη φοίτησης» και «εθνικότητα».

Τα αποτελέσματα της μελέτης του Στάμου έδειξαν ότι τρεις στους πέντε μαθητές-τριες (δηλαδή το 60%) βίωσαν τη θυματοποίηση ή συμμετείχαν σε περιστατικά εκφοβισμού, ενώ τα μισά από αυτά εκφοβίζουν άλλους και συγχρόνως θυματοποιούνται τα ίδια. Από την έρευνα προέκυψε επίσης ότι τα παιδιά αυτά νιώθουν μεγαλύτερη ανασφάλεια στο σχολείο και εμφανίζουν υψηλότερη καταθλιπτική διάθεση. Τα παιδιά «και θύτες και θύματα» (όπως τα χαρακτηρίζει ο ίδιος ο ερευνητής υιοθετώντας τη σχετική ορολογία) χρησιμοποιούν συχνότερα “στρατηγικές” εστιασμένες στο συναίσθημα αλλά και “στρατηγικές” εξωτερίκευσης-επιθετικότητας, ενώ αντίθετα τα παιδιά «ούτε θύτες ούτε θύματα» αισθάνονται περισσότερο ασφαλείς και έχουν χαμηλή καταθλιπτική διάθεση. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι τα αγόρια συμμετέχουν περισσότερο σε πράξεις εκφοβισμού-θυματοποίησης σε σχέση με τα κορίτσια, πλην όμως δεν έδειξε διαφοροποίηση μεταξύ των δύο φύλων στη χρήση σωματικών και λεκτικών μορφών βίας, με τα κορίτσια να εμφανίζουν περισσότερο καταθλιπτική διάθεση από τα αγόρια.

 

Εκφοβισμός – Θυματοποίηση: Ορισμός και μορφές

Ο εκφοβισμός υπήρχε πάντοτε στα σχολεία αλλά μόνο τα τελευταία χρόνια άρχισε να αντιμετωπίζεται ως σοβαρή απειλή για την ψυχική υγεία των παιδιών και την ασφάλεια στο σχολείο. Όπως γράφει ο Στάμος ακολουθώντας τον Rolider [5] και τον Olweus [6], η σχολική βία αρχίζει με ένα φαινομενικά αθώο πείραγμα και ταπεινώσεις που σταδιακά κλιμακώνονται σε βιαιότερες συμπεριφορές.

Ο σχολικός εκφοβισμός, ως αρνητική ενέργεια, μπορεί να πραγματοποιηθεί με πολλούς τρόπους, οι οποίοι διακρίνονται σε τρεις κύριες κατηγορίες.

  1.                    Άμεσος φυσικός (σωματικός) εκφοβισμός: σπρώξιμο, χτύπημα, κλωτσιές και/ή κάθε άλλο φυσικό τραυματισμό του θύματος, κλέψιμο ή καταστροφή πραγμάτων ή χρημάτων που ανήκουν στο θύμα [7].
  2.                 Άμεσος λεκτικός εκφοβισμός: απειλές, χλευασμοί, βρισιές, προσβολές, ταπεινώσεις, εκφοβισμοί, ρατσιστικά σχόλια και άλλες εκφράσεις που αποσκοπούν στην ταπείνωση του θύματος.
  3.             Έμμεσος εκφοβισμός: γκριμάτσες ή άσχημες χειρονομίες, αποκλεισμός κάποιου από μια ομάδα, διάδοση δυσάρεστων φημών και ψευδών, περιθωριοποίηση.

 

Όπως επισημαίνει ο Στάμος, το βασικό χαρακτηριστικό του εκφοβισμού είναι η ανισορροπία δύναμης μεταξύ «θύτη» και «θύματος». Το “πλεονέκτημα” του «θύτη» απέναντι στο «θύμα» μπορεί να είναι φυσικό (σωματικό ή ηλικιακό), νοητικό ή και κοινωνικό. Σε αυτήν την περίπτωση το θύμα είναι ανίκανο να υπερασπιστεί τον εαυτό του, ενώ η ψυχολογία που του δημιουργεί ο φόβος τον κάνουν περισσότερο ευπαθή, με την έννοια ότι διστάζει να αναφέρει την παρενόχληση-κακοποίηση από φόβο για αντίποινα. Ο «θύτης» διασκεδάζει να κοροϊδεύει ή και να κακοποιεί το «θύμα» και συνεχίζει επαναλαμβάνοντας αυτή τη συμπεριφορά ακόμα και όταν το θύμα είναι φανερά καταπονημένο. Η επανάληψη αυτής της συμπεριφοράς του θύτη οδηγεί στη θυματοποίηση του θύματος, δηλαδή στην απόρριψή του από τους συνομηλίκους και στην κοινωνική απομόνωση [8], με συνέπεια να αισθάνεται απομονωμένο, εκτεθειμένο και φοβισμένο, να εμφανίσει μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα υγείας και να οδηγείται σε σκέψεις εκδίκησης και αυτοκτονίας [9] – η περίπτωση Γιακουμάκη δηλαδή.

Συνοψίζοντας όλα τα ανωτέρω, ένας συνεκτικός ορισμός των εννοιών του εκφοβισμού και της θυματοποίησης θα είχε ως εξής: «οι αρνητικές ενέργειες που επιβάλλονται σκόπιμα και κατ’ επανάληψη σε ένα πρόσωπο από ένα ή περισσότερα άλλα πρόσωπα, στις οποίες υπάρχει δυσαναλογία στη δύναμη μεταξύ των προσώπων που σχετίζονται, έτσι ώστε το θύμα (να) έχει δυσκολία να υπερασπίσει τον εαυτό του/της ενάντια στο θύτη ή στους θύτες» [10].

 

Η έκταση του προβλήματος και μια περίληψη της έρευνας του Στάμου

Στη μελέτη του ο Στάμος αναφέρεται στην έκταση του προβλήματος του εκφοβισμού (του bullying δηλαδή) σε χώρες όπως η Νορβηγία [11], η Αγγλία [12], η Δανία [13], οι ΗΠΑ [14], το Ισραήλ [15] και η Κύπρος [16]. Ας σταθούμε όμως περισσότερο στις παρατηρήσεις του για το φαινόμενο του bullying στην Ελλάδα και τις αναφορές του από την ελληνική βιβλιογραφία-αρθρογραφία. Συγκεκριμένα, η Μπεζέ [17] βρήκε ότι η άσκηση σωματικής βίας παρατηρείται περισσότερο στην ηλικία 12-15 ετών, ενώ οι Πετρόπουλος & Παπαστυλιανού [18] διαπιστώνουν την άσκηση λεκτικής βίας στην ηλικία 16-19 ετών. Οι Φακιολάς και Αρμενάκης [19], σε έρευνα μεταξύ μαθητών γυμνασίων και λυκείων, διαπίστωσε ότι τα αγόρια επικρατούν στις σωματικές και τα κορίτσια στις λεκτικές συγκρούσεις, ενώ ο Γκότοβος [20], σε διαπολιτισμική έρευνα στον ευρωπαϊκό χώρο, παρατηρεί ότι στο ελληνικό δείγμα πάνω από 40% των μαθητών δηλώνουν ότι στο σχολείο τους εκδηλώνεται βία, ενώ ένας στους τέσσερις μαθητές είναι θύμα σωματικής βίας. Τέλος, σε έρευνα που έγινε στα Ιωάννινα [21] βρέθηκε ότι το ποσοστό των «θυτών» ήταν 10,5%, των «θυμάτων» 18,8%, των «και θυμάτων και θυτών» 18,2% και των παιδιών «ούτε θύτες ούτε θύματα» 52.5%.

Μια περίληψη των αποτελεσμάτων της έρευνας του Στάμου έχει ως εξής:

  1. Τρεις στους πέντε μαθητές-τριες βίωσαν τη θυματοποίηση ή συμμετείχαν σε περιστατικά εκφοβισμού (14,3% «θύματα», 15,2% «θύτες», 29,9% «και θύτες και θύματα»).
  2. Από τα παιδιά «και θύτες και θύματα», τα μισά περίπου και εκφοβίζουν άλλους και συγχρόνως θυματοποιούνται τα ίδια. Αυτά τα παιδιά βιώνουν περισσότερο έντονα όλες τις μορφές εκφοβισμού και θυματοποίησης, ενώ παρουσιάζουν μεγαλύτερη ανασφάλεια στο σχολείο και υψηλότερη καταθλιπτική διάθεση από όλα τα άλλα παιδιά.
  3. Οι μαθητές-τριες που αντιστέκονται και αντεπιτίθενται στους θύτες τους αποτελούν περισσότερο στόχο εκφοβισμού σε σχέση με τους πιο παθητικούς-υποτακτικούς μαθητές-«θύματα» [22].
  4. Το μεγαλύτερο ποσοστό των αναφερόμενων θυτών προέρχονται από υψηλότερη κοινωνική τάξη σε σχέση με αυτά των θυμάτων.
  5. Τα αγόρια εμφανίζονται να συμμετέχουν περισσότερο σε πράξεις εκφοβισμού -θυματοποίησης σε σχέση με τα κορίτσια.
  6. Τα κορίτσια εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά όσον αφορά τα «θύματα» και τα παιδιά που δεν εμπλέκονται στον εκφοβισμό.
  7. Γενικότερα και ανεξάρτητα από τη φύση των κοινωνικών συναναστροφών, ο εκφοβισμός και η θυματοποίηση αποτελούν μεγαλύτερα προβλήματα για τα αγόρια από ότι για τα κορίτσια στα ελληνικά σχολεία.
  8. Όταν τα παιδιά που θυματοποιούνται το ανέφεραν σε κάποιον ενήλικο, στο 67% των περιπτώσεων η κατάσταση βελτιώθηκε, στο 20% δεν άλλαξε τίποτα, ενώ σε κάτι λιγότερο από 5% τα πράγματα χειροτέρεψαν.
  9. Τα παιδιά που δεν εμπλέκονται σε καταστάσεις εκφοβισμού, ούτε ως θύτες ούτε ως θύματα, φαίνεται ότι είναι περισσότερο «επαρκή» και έχουν καλύτερη προσαρμογή στο σχολείο.

Δεκαπέντε συμπεράσματα για το Bullying  – μία έρευνα του Πανεπιστημίου Κρήτης [23]

Με το θέμα του σχολικού εκφοβισμού (bullying) ασχολήθηκε και το Εργαστήριο Ψυχολογίας & Ειδικής Αγωγής του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης και του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, το οποίο σε συνεργασία με την εταιρία Stoiximan προέβη σε σχετική καμπάνια με τίτλο “Η ενδοσχολική βία δεν είναι παιχνίδι. Πρέπει να μιλήσεις”. Τα πορίσματα της έρευνας έχουν ως εξής:

1. Ο ενδοσχολικός εκφοβισμός είναι στα ίδια πάνω-κάτω επίπεδα με τις άλλες χώρες της Δ. Ευρώπης: θύματα το 27% των κοριτσιών και το 29% των αγοριών στο 13ο έτος (2η θέση στην Ευρώπη) και το 17% των κοριτσιών και το 21% των αγοριών στο 15ο έτος (3η θέση στη Ευρώπη), Δράστες, το 12% των κοριτσιών και το 38% των αγοριών στο 15ο έτος (3η θέση στην Ευρώπη).

2. Ο ενδοσχολικός εκφοβισμός και η θυματοποίηση κινείται σε ένα ευρύ φάσμα: από τις ανοιχτές σωματικές, λεκτικές και ψυχολογικές μορφές βίας έως και τις πλέον συγκαλυμμένες ή ήπιες και έμμεσες (π.χ. αποκλεισμός από σχέσεις, έμμεση συκοφάντηση κ.λπ.).

3. Ο ενδοσχολικός εκφοβισμός συνιστά μία τραυματική εμπειρία (ακόμη και στις πιο ήπιες μορφές του, π.χ. συστηματικός αποκλεισμός από σχέσεις) και συνδέεται σε μεγάλα ποσοστά με την ποιότητα του δεσμού (σχέσεων) στην οικογένεια. Η χαμηλή ποιότητα δεσμού συνδέεται με υψηλότερα ποσοστά και επίπεδα τραύματος, καθώς και εκφοβισμού του άλλου. Οι καλοί-θετικοί οικογενειακοί δεσμοί-σχέσεις συνιστούν ένα προστατευτικό παράγοντα και για τον κίνδυνο θυματοποίησης (Θύμα) και για τις συμπεριφορές εκφοβισμού (Θύτης).

4. Τα παιδιά με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (Τμήμα Ένταξης) φαίνεται να είναι πιο ευάλωτα και να θυματοποιούνται σε μεγαλύτερα ποσοστά, με βάση και τις αντιλήψεις των δασκάλων αλλά και με δεδομένα άμεσα μετρήσεων, με βάση δηλώσεις των παιδιών (μικρής κλίμακας έρευνα 380 δασκάλων και 120 παιδιών από Ρέθυμνο και Λάρισα).

5. Η θυματοποίηση συνδέεται με μεγαλύτερα ποσοστά κατάθλιψης και άγχους αλλά και οικογενειακών δυσλειτουργιών, με βάση δεδομένα από εναλλακτικές μετρήσεις για την οικογένεια («ζωγραφιά οικογένειας»).

6. Τα αγόρια δηλώνουν περισσότερο από τα κορίτσια πως άσκησαν  συμπεριφορές εκφοβισμού ή παρενόχλησης σε άλλα άτομα.

7. Όσο μικρότερη η  ενσυναίσθηση [24] των αγοριών, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα εκδήλωσης συμπεριφορών εκφοβισμού και γενικά ριψοκίνδυνων συμπεριφορών.

8. Όσο μικρότερη η ενσυναίσθηση των αγοριών, τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να πέσουν θύματα εκφοβισμού. 

9. Σημαντική είναι η συσχέτιση μεταξύ θυματοποίησης με άσχημη ψυχολογική κατάσταση (π.χ. αισθήματα λύπης, μοναξιάς και απαισιοδοξίας για το μέλλον).

10. Η σχέση με τον πατέρα και οι μορφές διαπαιδαγώγησης παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμπλοκή κάποιου στον εκφοβισμό.

11. Ένα σημαντικό ποσοστό συνδέεται με συμπεριφορές-ταυτίσεις με ανδρικά πρότυπα ψευτο-παλληκαρισμού, που είναι αναγκαία για να διαχειριστεί το παιδί τα άγχη της προ-εφηβείας και της εφηβείας και να διασφαλίσει την ταυτότητά του σε σχέση με βαθύτερα ή λιγότερα σημαντικά αισθήματα μειονεξίας.

Προτάσεις (εξωσχολικής ή ενδοσχολικής υποστήριξης και παρέμβασης):

12. Δεν φτάνει μόνο η πληροφόρηση ή οι κατασταλτικές πρακτικές για την καταπολέμηση του προβλήματος της σχολικής βίας. Πλην αυτών, χρειάζονται παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα, εμπλοκή ειδικών, δασκάλων, γονέων αλλά και των άλλων παιδιών καθώς και εξατομικευμένες προσεγγίσεις για την καλύτερη κατανόηση της δυναμικής του φαινομένου, σε ατομικό και οικογενειακό επίπεδο.

13. Αναγκαία είναι η συμβουλευτική υποστήριξη γονέων και παιδιών-θυμάτων αλλά και η συμβουλευτική εποπτεία γονέων και παιδιών-θυτών.

14. Στο πλαίσιο του σχολείου σημαντική είναι η χρήση εναλλακτικών μεθόδων διδασκαλίας και προαγωγής των ψυχοκοινωνικών δεξιοτήτων, ενίσχυσης των δεσμών μεταξύ της ομάδας (σχολικό κλίμα της τάξης) και της κουλτούρας της συνεργασίας.

15. Τέλος, στο σημερινό σχολείο είναι φανερή η απουσία χαράς (όχι απλά πλάκας), η έλλειψη ενδιαφέροντος και η απουσία ενός ελκυστικού προγράμματος εκπαίδευσης που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τις ικανότητες των μαθητών.

 

Δικαιολογώντας την καμπάνια του τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας με τίτλο «Η σιωπή είναι συνενοχή» – επίλογος

Η αίσθηση που εισέπραττε κανείς κοιτώντας τα δελτία ειδήσεων να μεταδίδουν την είδηση του θανάτου του Βαγγέλη Γιακουμάκη ήταν σιωπή, σιωπή, σιωπή. Η Διοίκηση της Γαλακτοκομικής Σχολής Ιωαννίνων έμοιαζε τελείως αμήχανη, σαν να ντρεπόταν ή να φοβόταν κάτι. Τοπικοί παράγοντες (Περιφερειάρχης και Δήμαρχος) κατακεραύνωναν τους δημοσιογράφους των ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας θεωρώντας ότι αντιμετωπίζουν επιπόλαια το θέμα, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους τις συνέπειες για την τοπική κοινωνία και τη σχολή. Σύσσωμο το εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας σιωπούσε, σαν να μην είχε ακούσει το παραμικρό για τα θέματα της σχολικής βίας. Μέσα στη γενική σύγχυση το Υπουργείο Παιδείας επίσης σιωπούσε, επιδεικνύοντας καταφανή αδυναμία σε θέματα αντιμετώπισης κρίσεων. Τέλος, η Αστυνομία δημιουργούσε κακή εντύπωση με τον όλο ερασιτεχνισμό στη διαχείριση της υπόθεσης, την ώρα που το πανελλήνιο κοίταζε ενεό τις δημόσιες αναφορές και τους σχετικούς διαπληκτισμούς, προσπαθώντας να καταλάβει περί ποίου ο λόγος.

Ίσως καταλληλότερες της λέξης σιωπή είναι/ήταν οι λέξεις άγνοια και ενοχή. Τι όμως δικαιολογεί το όρο «συνενοχή» της καμπάνιας που ακολουθεί; Γιατί συνενοχή; Είναι συνένοχοι οι δάσκαλοι; Αν όχι, γιατί δεν μίλησαν; Είναι συνένοχοι οι συμμαθητές του Βαγγέλη; Αν όχι, γιατί σιώπησαν; Είναι συνένοχη η τοπική κοινωνία; Αν όχι, γιατί οι τοπικοί παράγοντες ενοχλούνταν από την αποκαλυπτική διάθεση των μέσων; Είναι συνένοχη η αστυνομία και η επίσημη πολιτεία; Αν όχι, τί εξηγεί την τόσο αργή αντίδρασή τους;

Όπως ήταν φυσικό ο Τύπος δεν έχασε ευκαιρία. Ο θάνατος ενός σπουδαστή, το σώμα του οποίου βρέθηκε μετά από ένα και πλέον μήνα, αποτέλεσε “πεδίον δόξης λαμπρόν” και αφορμή για υψηλή τηλεθέαση, κάτω από τον ξενικό όρο (bullying) που έγινε καθημερινότητά μας για αρκετό καιρό. Διάφορος “κόσμος” ανακάλεσε στη μνήμη του γεγονότα από τη σχολική του ζωή, για τα οποία δεν είχε ως τότε τις κατάλληλες λέξεις, προκειμένου να τα προσδιορίσει. Προσωπικά θυμήθηκα το συμμαθητή μου το Θανάση, μόνιμο θύμα “φατούρου” στην τάξη, το συμμαθητή μου Χρήστο να “γούσταρε” να δέρνει τους “κομπλεξικούς” (όπως τους έλεγε). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ένοχης μνήμης, όροι όπως σχολικός εκφοβισμός, σχολική βία και παρενόχληση έγιναν επίκαιρες, προσφέροντας τα λεκτικά εχέγγυα μιας εκ των υστέρων κατανόησης.

Ακολουθώντας το κλίμα έντασης και στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής διαδικασίας προέκυψε η anti-bullying καμπάνια [25] του Τμήματος Ψηφιακών Μέσων και Επικοινωνίας του ΤΕΙ Ιονίων, ως «ενσυναίσθηση», ως προβληματισμός και, εντέλει, ως κάθαρση. Η καμπάνια αποτελείται από μία αφίσα (έμβλημα) με τίτλο «Η σιωπή είναι συνενοχή», τέσσερεις καταχωρήσεις με κείμενα-περιλήψεις της μελέτης του Στάμου και ένα βίντεο [26]. Εδώ παρατίθενται μόνο η αφίσα και οι τέσσερεις καταχωρήσεις, στο περιεχόμενο των οποίων επισημαίνονται αλλά και στηλιτεύονται με ιδιαίτερο τρόπο το δράμα και η ψυχολογία της σιωπής των θυτών και των θυμάτων του bullying. Σκοπός της καμπάνιας είναι/ήταν να καταδείξει το πρόβλημα της σχολικής βίας, να συμβάλει στο άνοιγμα του διαλόγου στα σχολεία, τα γυμνάσια, τα λύκεια και τα τριτοβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα και να ενεργοποιήσει την κοινωνία και την επίσημη πολιτεία, ώστε να πάρουν τα απαραίτητα μέτρα που σταδιακά θα εξαλείψουν το φαινόμενο της σχολικής βίας [27].

 

Βιβλιογραφία, αρθρογραφία και άλλες πηγές

Τρίγκα–Μερτίκα, Ελένη, (2011), Σχολική Βία – Bullying: σχολικός εκφοβισμός, θυματοποίηση και ο ρόλος της οικογένειας, εκδ. Γρηγόρης και επανέκδοση Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 2015.

Rolider A., (2000), “School Wide Behavioral Intervention for Tackling Bullying”, Department of Behavioral Sciences, Emek Yezreel College, Israel, Πανεπιστημιακές σημειώσεις. Βλέπε επίσης Rolider  A., 2007, Bullying and Violence in Israeli Schools. Panim Quarterly for Society, Culture and Education, 28, σ.σ. 74-84.

Olweus D., (1993), Bullying in school: What we know and what we can do , Oxford: Blackwell.

Kristensen S.M., Smith, P.K., (2003), The use of coping strategies by Danish children classed as bullies, victims, bully/victims, and not involved, in response to different (hypothetical) types of bullying. Scandinavian Journal of Psychology, 44, σ.σ. 479–488.

Perry D., Kusel S., Perry L., (1988), Victims of Peer Aggression. Developmental Psychology, Volume 24, Issue 6 , σ.σ. 807-814.

Στάμος Σπύρος, (2004), “Το φαινόμενο του εκφοβισμού/θυματοποίησης σε σχέση με την καταθλιπτική διάθεση και τις στρατηγικές αντιμετώπισης αγχογόνων καταστάσεων”, Πτυχιακή Εργασία, σ.  10, διαθέσιμο στο http://attik.pde.sch.gr/ και “Το φαινόμενο του εκφοβισμού/ θυματοποίησης (Bullying)”, διαθέσιμο στο  http://site.marathon.gr/bulluing36678.html

Whitney I. και P. K. Smith, (1993), “A survey of the nature and extent of bullying in primary and secondary schools.” Educational Research, 35, σ.σ. 34-39.

Due E., Holstein B. και Jοrgensen P., 1999, Bullying as health hazard among school children, Ugeskr Laeger, 161 (15), σ.σ. 2201-2206.

Pellegrini A., Bartini M., Brooks F., 1999, School Bullies, Victims and Aggressive Victims: Factors Relating to Group Affiliation and Victimization in Early Adolescence. Journal of Educational Psychology, Volume 91, Issue 2 , σ.σ. 216-224.

Κόκκινος Μ. Κωνσταντίνος και Παναγιώτου Γ., 2002, “Διαταραχές συμπεριφοράς, εμπειρίες εκφοβισμού και θυματοποίησης σε εφήβους”, στο Κ. Μ. Κόκκινος (Επιμ.) Επιθετικότητα – Πρακτικά 4ου  Ψυχολογικού Συνεδρίου Κύπρου, σ.σ. 117-126.

Μπεζέ Λ., (επιμ.), (1998), Βία στο Σχολείο.. Βία του σχολείου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα.

Πετρόπουλος Ν. και Παπαστυλιανού Α. (2001), Μορφές επιθετικότητας, βίας και διαμαρτυρίας στο σχολείο (γενεσιουργοί παράγοντες και επιπτώσεις), Αθήνα: ΥΠΕΠΘ, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.

Φακιολάς Ν. και Αρμενάκης Α., 1995, Παραβατικότητα και επιθετικότητα εφήβων μαθητών, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 81, σ.σ. 42-50.

Γκότοβος A, (1996), Νεολαία και κοινωνική μεταβολή: αξίες, εμπειρίες και προοπτικές, εκδ. Guntenberg.

Andreou E., 1999, Bully/victim problems and their association with psychological constructs in 8 to 12 year-old Greek school children, Aggressive Behaviour, Vol. 26, σ.σ. 49-56.

Δεκαπέντε συμπεράσματα για το Bullying,  ΕΘΝΟΣ On Line, 18:13 26/3, διαθέσιμο στο http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=64162343

10 τραγούδια για το bullying – Τραγουδώντας τα αίτια, τις συνέπειες, την βία του bullyingΠηγή: www.lifo.gr, http://www.lifo.gr/team/music/55842 και 10 ταινίες για το bullying – Οι συγκλονιστικές κινηματογραφικές ιστορίες τραμπουκισμού, βίας και εκφοβισμού όπως τις διάλεξε ο Θοδωρής ΚουτσογιαννόπουλοςΠηγή: www.lifo.gr, http://www.lifo.gr/team/u46465/55790


Η έντυπη καμπάνια του τμ. ΨΜ&Ε

         

 


[1] Η Ελένη Τρίγκα –Μερτίκα είναι Σχολική Σύμβουλος στη Νομαρχία Αθηνών και Διδάκτωρ Σχολικής Ψυχολογίας στο ΕΚΠΑ.

[2] Ελένη Δ. Τρίγκα –Μερτίκα, (2011/2015), Σχολική Βία Bullying : σχολικός εκφοβισμός, θυματοποίηση και ο ρόλος της οικογένειας, εκδ. Γρηγόρης – επανέκδοση Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 2015.

[3] Ο Σπύρος Στάμος είναι Δάσκαλος (Διευθυντής σε Δημοτικό σχολείο) και Ψυχολόγος.

[4] Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στον Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών to 2004, υπό την εποπτεία της Αναπληρώτριας καθηγήτρια Ψυχολογίας κ. Φρόσω Μόττη-Στεφανίδη και τη βοήθεια του Λέκτορα Ψυχολογίας κ. Βασίλη Παυλόπουλου.

[5] Rolider A., (2000), “School Wide Behavioral Intervention for Tackling Bullying”, Department of Behavioral Sciences, Emek Yezreel College, Israel, Πανεπιστημιακές σημειώσεις. Βλέπε επίσης Rolider  A., 2007, Bullying and Violence in Israeli Schools. Panim Quarterly for Society, Culture and Education, 28, σ.σ. 74-84.

[6] Olweus D., (1993), Bullying in school: What we know and what we can do , Oxford: Blackwell.

[7] Οι Kristensen και Smith θεωρούν την επίθεση στην περιουσία του θύματος άλλη κατηγορία. Βλέπε Kristensen S.M. και  Smith P.K., 2003, The use of coping strategies by Danish children classed as bullies, victims, bully/victims, and not involved, in response to different (hypothetical) types of bullying. Scandinavian Journal of Psychology, 44, σ.σ. 479–488.

[8] Perry D., Kusel S., Perry L., 1988, Victims of Peer Aggression. Developmental Psychology, Volume 24, Issue 6 , σ.σ. 807-814.

[9] Rolider, ό.π.

[10] Σπύρος Στάμος, (2004), “Το φαινόμενο του εκφοβισμού/θυματοποίησης σε σχέση με την καταθλιπτική διάθεση και τις στρατηγικές αντιμετώπισης αγχογόνων καταστάσεων”, Πτυχιακή Εργασία, σ.  10, διαθέσιμο στο http://attik.pde.sch.gr/ και “Το φαινόμενο του εκφοβισμού/ θυματοποίησης (Bullying)”, ως σύνοψη της Πτυχιακής του εργασίας, από το οποίο προέρχονται και τα κείμενα των καταχωρήσεων, διαθέσιμο στο  http://site.marathon.gr/bulluing36678.html

[11] Olweus, ό.π.

[12] Whitney I. και P. K. Smith, 1993. “A survey of the nature and extent of bullying in primary and secondary schools.” Educational Research, 35, σ.σ. 34-39.

[13] Due E., Holstein B. και Jοrgensen P., 1999, Bullying as health hazard among school children, Ugeskr Laeger, 161 (15), σ.σ. 2201-2206.

[14] Pellegrini A., Bartini M., Brooks F., 1999, School Bullies, Victims and Aggressive Victims: Factors Relating to Group Affiliation and Victimization in Early Adolescence. Journal of Educational Psychology, Volume 91, Issue 2 , σ.σ. 216-224.

[15] Rolider, ό.π.

[16] Κόκκινος Μ. Κωνσταντίνος και Παναγιώτου Γ., 2002, Διαταραχές συμπεριφοράς, εμπειρίες εκφοβισμού και θυματοποίησης σε εφήβους. Στο Κ. Μ. Κόκκινος (Επιμ.) Επιθετικότητα – Πρακτικά 4ου  Ψυχολογικού Συνεδρίου Κύπρου, σ.σ. 117-126.

[17] Μπεζέ Λ., (επιμ.), (1998), Βία στο Σχολείο.. Βία του σχολείου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα.

[18] Πετρόπουλος Ν., Παπαστυλιανού Α. (2001), Μορφές επιθετικότητας, βίας και διαμαρτυρίας στο σχολείο (γενεσιουργοί παράγοντες και επιπτώσεις) , Αθήνα: ΥΠΕΠΘ, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.

[19] Φακιολάς Ν. και Αρμενάκης Α., (1995), Παραβατικότητα και επιθετικότητα εφήβων μαθητών, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 81, σ.σ. 42-50.

[20] Γκότοβος A, (1996), Νεολαία και κοινωνική μεταβολή: αξίες, εμπειρίες και προοπτικές, εκδ. Guntenberg.

[21] Andreou E., 1999, Bully/victim problems and their association with psychological constructs in 8 to 12 year-old Greek school children, Aggressive Behaviour, Vol. 26, σ.σ. 49-56.

[22] Kristensen & Smith, ό.π.

[23] Βλέπε ΕΘΝΟΣ On Line, 18:13 26/3, http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22768&subid=2&pubid=64162343

[24] Η ενσυναίσθηση είναι κατά κάποιο τρόπο μια βασική διάσταση αυτού που αποκαλούμε συναισθηματική νοημοσύνη, όταν αυτή απουσιάζει αυξάνει τις πιθανότητες εμπλοκής στον εκφοβισμό.

[25] Οι κύριοι συντελεστές της έντυπης καμπάνιας ήταν: ο φοιτητής Γιώργος Βαλάκης (καλλιτεχνική επιμέλεια αφίσας, καταχωρήσεων και σχεδιασμός του anti-bullying σήματος), ο φ. Θεόδωρος Χατζόπουλος και ο καθ. Σπύρος Τρουμπέτας (φωτογραφίες), ο καθ.  Άρης Κουμπαρέλης (σενάριο, κειμενική επιμέλεια έντυπης καμπάνιας, τα επεξηγηματικά κείμενα των οποίων προέρχονται από τη σχετική μελέτη του Στάμου). Στο τελικό αποτέλεσμα της συλλογικής δουλειάς συμμετείχαν τα μέλη των Ομάδων Εργασίας του τμήματος ΨΜ&Ε: Δημοσιογραφική, Καλλιτεχνική και Ραδιοφωνική, με προεξάρχοντες και πρωταγωνιστές τους φοιτητές και τις φοιτήτριες Ράνια Κουμαριώτη, Χριστίνα Διακάτου, Σταύρο Χατζηβασίλη, Φωτή Ματσούκα, Μανόλη Καρτέρη, Σταμάτη Δούκα (σκηνοθεσία), Ρούντι Αγκούσι (κάμερα), Πέτρο Παπαποστόλου (επιμέλεια βίντεο) και πολλών άλλων.

[26] βλέπε Anti-Bullying βίντεο στο  https://www.youtube.com/watch?v=MuPAsg78YxA&feature=youtu.be

[27] 10 τραγούδια για το bullying – Τραγουδώντας τα αίτια, τις συνέπειες, την βία του bullyingΠηγή: www.lifo.gr, http://www.lifo.gr/team/music/55842

10 ταινίες για το bullying – Οι συγκλονιστικές κινηματογραφικές ιστορίες τραμπουκισμού, βίας και εκφοβισμού όπως τις διάλεξε ο Θοδωρής ΚουτσογιαννόπουλοςΠηγή: www.lifo.gr, http://www.lifo.gr/team/u46465/55790