“Τι (μπορεί να) είναι ένα μουσείο σήμερα”: σκέψεις με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα Μουσείων – Δρ. Βασιλική Παπαγεωργίου

On Ιούνιος 11, 2015 by Epodos
papageorgiou

Διεθνείς Ημέρα Μουσείων 2015

 

Πηγή φωτογραφίας: http://www.astropyli.org/2015/05

Η Διεθνής Ημέρα Μουσείων κάθε χρόνο αποτελεί το έναυσμα μιας σειράς εκδηλώσεων σε παγκόσμιο επίπεδο. [1] Ο συγκεκριμένος θεσμός εγκαινιάστηκε περίπου από την εποχή που το κυρίαρχο “παράδειγμα” στα μουσεία, ως πολιτιστικά ιδρύματα, και στη μουσειολογική πρακτική, αρχίζει να αλλάζει. Αυτή είναι μια διαπίστωση με ευρύτερες θεωρητικές και ιδεολογικές εμπλοκές.

Παραδοσιακά, το μουσείο συνδέθηκε με το εθνικό κράτος, με τις ιδεολογίες του ρομαντισμού και του εθνικισμού, ορίζοντας τη νεωτερικότητα. [2] Παράλληλα, αποτύπωσε την αισιόδοξη οπτική του πνεύματος του διαφωτισμού, που είχε προηγηθεί, με την πίστη στην εξέλιξη και την πρόοδο των ανθρώπινων κοινωνιών και, συνακόλουθα, του θετικισμού, που απέβλεπε στην τεκμηρίωση της “αλήθειας” και στην ταξινόμηση της γνώσης.

Ο ρόλος του, εξαρχής, επικεντρώθηκε ιδιαιτέρως στο να παράγει τις εθνικές συλλογικές αφηγήσεις και να εκπαιδεύει τους πολίτες των εθνικών κρατών. Αυτό αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες το κυρίαρχο μοντέλο, ή “παράδειγμα”, που αποτυπώθηκε στη μορφή, το περιεχόμενο, την εκθεσιακή λογική και τις ευρύτερες επικοινωνιακές μεθόδους του μουσείου.

Τις τελευταίες τέσσερις περίπου δεκαετίες, ωστόσο, ένα πλέγμα από μετασχηματιστικούς παράγοντες στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον που εντάσσονται τα μουσεία, και, κυρίως, η διείσδυση και ταχεία εξάπλωση των νέων τεχνολογιών, συνέτειναν στη μεταμόρφωση του κόσμου των μουσείων και σε μία, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε, αλλαγή “παραδείγματος”.

Το μουσείο ακολουθεί νέες τάσεις στις – ευρύτερα αποκαλούμενες – Πολιτιστικές Βιομηχανίες, (που περιλαμβάνουν πλέον ό,τι έχει σχέση με μουσεία και πολιτισμική κληρονομιά, τα οποία, επίσης, συνδέονται με την βιομηχανία του τουρισμού και της ψυχαγωγίας): αυτό έχει μια διττή συνέπεια. Κατ’ αρχήν, την εμπορευματοποίηση και τη συνακόλουθη υπαγωγή των πολιτιστικών προϊόντων των μουσείων στους νόμους της αγοράς και στους κανόνες του μάρκετινγκ, με την επιθετική πολιτική προβολής, διαφήμισης, διεύρυνσης του κοινού. Από την άλλη, τον πολλαπλασιασμό και τη διεύρυνση του πεδίου της πολιτισμικής παραγωγής τους σε, πέρα από τις καθιερωμένες πρακτικές και πολιτικές, όρια.

Η ένταξη του μουσείου στη μετανεωτερικότητα, είναι μια απόπειρα θεωρητικής σύλληψης και πλαισίωσης τού “τι είναι ένα μουσείο σήμερα”. Στις βασικές αρχές του μπορεί να συμπεριληφθούν, ως βασικά σημαντικά γνωρίσματα, τα εξής: η “ανοιχτότητα” και ο εκδημοκρατισμός, η δεξίωση πολλαπλών ταυτοτήτων, η ανάδειξη της διαφοράς, η αναστοχαστικότητα και η κριτική προσέγγιση, η διαδραστικότητα στην επικοινωνία.[3] Οι στρατηγικές των μουσείων (στην Ελλάδα πιο καθυστερημένα χρονικά σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη) κινούνται πολύ φιλόδοξα γύρω από το παραπάνω πλαίσιο αρχών, όπως τουλάχιστον καταδεικνύουν οι παγκόσμιες ημέρες μουσείων με τα προγράμματά τους.

Σταχυολογώντας, για παράδειγμα, ενδεικτικά, από τη φετινή επέτειο και τις προγραμματισμένες εκδηλώσεις στον Ελληνικό χώρο [4], υπογραμμίζουμε και σημειώνουμε ότι προβάλλονται και προωθούνται με έμφαση:
– Η εξοικείωση με τις νέες τεχνολογίες και η ψηφιακή διαδραστικότητα, ειδικότερα σε ό,τι αφορά μια πληθώρα εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
– Η προσέγγιση του κοινού και ο εκδημοκρατισμός της γνώσης, μέσα από την μύηση στον κόσμο του μουσείου.
– Ο δημόσιος διάλογος (ανοιχτές συζητήσεις) με θέματα και προβληματισμό γύρω από τη βασική θεματική μιας “βιώσιμης κοινωνίας” ή/και της θέσης που μπορεί να διαδραματίσει το σύγχρονο μουσείο προς την επίτευξη μιας “κοινωνίας με προοπτικές”.
– Η διαχείριση του παρελθόντος και της πολιτισμικής κληρονομιάς ως βιωματική και διαλογική εμπειρία/ γνώση.
– Η γενικότερη πρωτοτυπία, οι πειραματισμοί, η ανανεωμένη ματιά σε παραδοσιακά και κλασικά μουσειακά θέματα.

Το “βαρύ” κληροδότημα του μουσείου είναι η εγγενής ιδιότητά του – εκφρασμένη στους πλήθος ορισμούς του από την εμφάνισή του στις απαρχές της νεωτερικότητας – να υπηρετεί την κοινωνία, όντας ένα δημόσιο αγαθό, με εκπαιδευτική κατά βάση αποστολή. Η τελευταία (δλδ. η αποστολή), δύναται να αντισταθμίζει τις ενδεχόμενες αρνητικές συνέπειες της γενικότερης εμπορευματοποίησης και “θεαματικοποίησης” των πολιτισμικών παραγωγών (προϊόντων). Ιστορικά, επίσης, το μουσείο συνιστά έναν από τους κυρίαρχους θεσμούς παραγωγής ιδεολογίας και γνώσης. Κλείνοντας αυτήν την σύντομη περιδιάβαση, θα προτείναμε τον ισχυρισμό, ότι το μουσείο σήμερα θα πρέπει να ειδωθεί ως ένας “τόπος” επεξεργασίας νέων εννοιών, πολιτισμικών προτύπων και πρακτικών και ως ένα, (πάντοτε δυναμικό, αλλά) προσαρμοσμένο στις σύγχρονες συνθήκες, καθεστώς γνώσης και ιδεολογίας. Ο ισχυρισμός αυτός αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αν ληφθεί υπόψη το ευρύτερο πλαίσιο του ρόλου των πολιτιστικών βιομηχανιών σήμερα, σημείο το οποίο δεν μπορεί να αναλυθεί διεξοδικότερα από το παρόν σημείωμα. Μπορούν μόνο να γίνουν μερικές καταληκτικές επισημάνσεις.

Στον εικοστό πρώτο αιώνα, δεν έχει εγκαταλειφτεί μια γνωστή και ιστορικά συγκροτημένη αντίφαση στο πεδίο της πολιτισμικής παραγωγής και διαχείρισης. Συγκεκριμένα, από τη μία, η πολιτισμική παραγωγή καθίσταται ολοένα και πιο μαζική, “ευτελής”, μη “ποιοτική”, καθώς υπάγεται στους νόμους μιας διαμορφούμενης παγκόσμιας πολιτικής οικονομίας των πολιτιστικών βιομηχανιών. Από την άλλη, ωστόσο, ένα μέρος των θεσμών πολιτισμικής παραγωγής και διαχείρισης (είτε, π.χ., αναφερόμαστε σε πολιτιστικούς οργανισμούς με την πιο τυπική έννοια, όπως τα μουσεία, είτε σε θέατρο, κινηματογράφο, εκδοτική βιομηχανία, φεστιβάλ κ.λπ.) απευθύνεται σε μυημένο κοινό, εξοπλισμένο με ισχυρό συμβολικό και διανοητικό “κεφάλαιο”, ικανό να οικειοποιηθεί “δύσκολα” πολιτιστικά προϊόντα. Η μεγάλη πρόκληση για το μουσείο, σήμερα, είναι να μπορέσει να ανταποκριθεί ως θεσμός εκπαίδευσης σε ένα ολοένα και πιο απαιτητικό, γνωστικά, περιβάλλον, προς μια κατεύθυνση του αιτήματος εκδημοκρατισμού της γνώσης και δημιουργίας συνθηκών οικειοποίησης/ απόλαυσης του “δύσκολου”/ “ποιοτικού’ σε διευρυμένα κοινά.

Σημειώσεις:
[1] Όπως αναφέρεται στη σχετική ιστοσελίδα του ελληνικού τμήματος του ICOM: (http://network.icom.museum/icom-greece/drastiriotites/diethnis-imera-moyseion/) «Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM), στην προσπάθειά του να αναδείξει τον ρόλο των μουσείων στη σύγχρονη κοινωνία, καθιέρωσε από το 1977 την 18η Μαΐου ως Διεθνή Ημέρα Μουσείων (International Museum Day). Το μήνυμα αυτής της επετείου είναι να γίνουν τα μουσεία φορείς πολιτισμικών ανταλλαγών «με σκοπό την ανάπτυξη της μόρφωσης, την αμοιβαία κατανόηση και τη συνεργασία μεταξύ των λαών».
Κάθε χρόνο, παράλληλα με το γενικότερο μήνυμα του εορτασμού, διερευνάται σ’ όλες τις χώρες-μέλη του ICOM, με ομιλίες και άλλες εκδηλώσεις, ένα ειδικό θέμα που συνδέεται με τα μουσεία και τον πολιτισμό. Με την ευκαιρία του εορτασμού, το Ελληνικό Τμήμα του ICOM διοργανώνει τον μήνα Μάιο ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις σ’ ολόκληρη την Ελλάδα. Τη 18η Μαΐου, ημέρα του εορτασμού, η είσοδος είναι ελεύθερη σε όλα τα μουσεία»
[2] Γι’ αυτό το θέμα, βλ. αναλυτικά, Βουρή, Σ., 2002, «Μουσείο και συγκρότηση εθνικής ταυτότητας», στο Κόκκινος, Γ. και Αλεξάκη, Ε. (επιμ). Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στη μουσειακή αγωγή, Αθήνα: Μεταίχμιο. Γενικότερα, το σημαντικό έργο της Σούζαν Πιρς, 2002, Μουσεία, αντικείμενα και συλλογές. Μια πολιτισμική μελέτη, Θεσ/νίκη: Βάνιας.
[3] Για μια εξοικείωση με τους προβληματισμούς και τη συζήτηση γύρω από το σύγχρονο μουσείο, παραπέμπω στην εξής ελληνόγλωσση βιβλιογραφία: Μπούνια, Α., 2004, «Τα μουσεία ως πολιτιστικές Βιομηχανίες: θέματα και προβληματισμοί – Μια προκαταρκτική συζήτηση», στο Βερνίκος κ.α. (επιμ.), Πολιτιστικές Βιομηχανίες, Αθήνα: Κριτική. Σολομών, Ε., 2014, «Τα Μουσεία ως αντικείμενα: αναζητώντας τρόπους προσέγγισης», στο Γιαλούρη, Ε. (επιμ.), η Ανθρωπολογία στη χώρα των πραγμάτων, Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Σκαλτσά, Μ., 2001, (επιμ.), Η Μουσειολογία στον 21ο αιώνα. Θεωρία και πράξη. (Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου 21-24/11/97), Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Εντευκτηρίου. Τσιάρα Σ., 2008, «Επικοινωνιακές μέθοδοι και στρατηγικές προσέλκυσης κοινού στα μουσεία τέχνης: το παράδειγμα αλλάζει» στο Μπούνια, Νικονάνου, Οικονόμου (επιμ.) Η τεχνολογία στην υπηρεσία της πολιτισμικής κληρονομιάς, 2008, Αθήνα: Καλειδοσκόπιο.
[4] Συγκεκριμένα, όπως αναφέρεται σχετικά (βλ. και σημ. 1) «Για το 2015 το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων (ICOM) έχει επιλέξει το θέμα «Μουσεία για μια κοινωνία με προοπτικές», επιθυμώντας να επισημάνει τη δυνατότητα που έχουν τα μουσεία να προτείνουν και να προβάλλουν πρότυπα για μια κοινωνία λιγότερο καταναλωτική, πιο ανοικτή σε συνεργασίες, με σεβασμό στα οικοσυστήματα: μια κοινωνία με προοπτικές. Τιμώμενο από το Ελληνικό Τμήμα του ICOM μουσείο για φέτος είναι το Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου στο Γκάζι (Τεχνόπολις Δήμου Αθηναίων) , όπου θα πραγματοποιηθούν εκδηλώσεις από 15 έως 24 Μαΐου»